Z historii firmy Baťa

Z historii firmy Baťa

Firma obuwnicza została założona w Zlinie 21 września 1894 roku przez rodzeństwo Batów. Rozwijała się dynamicznie, a wraz z jej sukcesem przyspieszył także rozwój całego miasta. Dawny ośrodek rzemieślników i kupców przekształcił się w ważne centrum przemysłowe.

Nowa firma obuwnicza, kierowana przez Tomáša Batę (1876–1932), już na początku XX wieku nabyła nowoczesne budynki fabryczne (1900, 1906). Liczba pracowników rosła, a renoma obuwia Baťa szybko się rozprzestrzeniała. W latach 1899–1910 inni przedsiębiorcy poszli za jego przykładem – w Zlinie powstało pięć kolejnych fabryk obuwia. Około 1910 roku miasto zyskało status ważnego ośrodka przemysłu obuwniczego. Ówczesny burmistrz F. Štěpánek odegrał znaczącą rolę w modernizacji miasta i ożywieniu życia publicznego.

Podczas I wojny światowej zlińskie fabryki dostarczyły miliony par butów dla armii austro-węgierskiej, a produkcja systematycznie rosła. W 1918 roku w fabryce Baty pracowało już 4000 osób. Powojenna recesja zahamowała rozwój, zakłady przemysłowe w Zlinie walczyły o przetrwanie, część mniejszych przedsiębiorstw obuwniczych upadła, inne zaś, nowo powstałe, rozpoczynały produkcję. Firma Baťa również musiała ograniczyć produkcję, lecz zdołała przetrwać. Władzę w zlińskim ratuszu przejęli socjaldemokraci, a następnie komuniści (1919–1923).

Przełom nastąpił we wrześniu 1922 roku, kiedy Tomáš Baťa podjął odważną decyzję o obniżeniu cen obuwia o połowę. Dzięki temu zyskał tysiące klientów, zdominował rynek i stał się czechosłowackim królem obuwia. Jego zliński zakład rozpoczął bezprecedensowy okres dynamicznego rozwoju.

Od 1923 roku fabryka na zachodnich obrzeżach Zlina zaczęła rozrastać się w ogromny kompleks przemysłowy z dziesiątkami nowoczesnych budynków. Przedsiębiorstwo, wyposażone w najnowocześniejsze maszyny, zatrudniało tysiące nowych pracowników, a firma produkowała miliony par obuwia. Oprócz butów wytwarzano tu również maszyny oraz wyroby gumowe, chemiczne i tekstylne. Na terenie Czechosłowacji Tomáš Baťa posiadał kolejne fabryki m.in. w miejscowościach Otrokovice, Třebíč, Bošany, Nové Zámky i Krasice.

Za granicą od 1918 roku systematycznie rozwijała się sieć firmowych sklepów obuwniczych. Równolegle, od 1919 roku, Tomáš Baťa zakładał za granicą spółki siostrzane, aby ułatwić eksport obuwia produkowanego w Zlinie. W Stanach Zjednoczonych prowadził, początkowo tymczasowo, produkcję we własnej fabryce już w 1919 roku, natomiast od 1931 roku intensywnie rozwijał budowę nowych zakładów obuwniczych w Europie i Azji. Dzięki temu w wielu krajach do dziś można odnaleźć liczne „małe Zliny”. W 1932 roku Tomáš Baťa posiadał sklepy, przedsiębiorstwa i fabryki w 54 krajach na czterech kontynentach. Zatrudniał łącznie 31 000 pracowników w Czechosłowacji i za granicą. 

Wraz z ekspansją firmy zmieniał się także Zlin, szczególnie po tym, jak Tomáš Baťa w 1923 roku został burmistrzem miasta i pełnił tę funkcję aż do 1932 roku. W 1925 roku zainicjował program reformy szkolnictwa publicznego, a już cztery lata później uczniowie zlińskich szkół zaczęli uczyć się według eksperymentalnych programów nauczania. Burmistrz Baťa skutecznie wspierał rozwój przedsiębiorczości w mieście, co szybko przełożyło się na wzrost liczby rzemieślników, przedsiębiorców i kupców: 149 (1923) – 294 (1927) – 414 (1931). Podczas wyborów samorządowych w 1927 roku ogłosił kolejny program – budowę Zlina jako miasta-ogrodu.

Jako burmistrz Tomáš Baťa aktywnie wspierał również kosztowne projekty kulturalne. W 1924 roku współfinansował festiwal Opery Smetany, a w 1930 roku umożliwił organizację koncertu Czeskiej Filharmonii. Zakładał nowe instytucje kultury, w 1930 roku otworzył Muzeum Obuwia w zlińskim pałacu, zakładając jednocześnie ogród zoologiczny w parku pałacowym. Wiosną 1931 roku burmistrz Baťa doprowadził do podjęcia decyzji rządowej o utworzeniu powiatu Zlin, co wzmocniło pozycję miasta jako regionalnego centrum gospodarczego, edukacyjnego i zdrowotnego.

Firma Baťa wybudowała w Zlinie tysiące nowych mieszkań, domy towarowe, hotel, kino, duży szpital, budynki szkolne, instytuty naukowe oraz atelier filmowe. Liczba mieszkańców rosła gwałtownie: 4 678 (1921) – 21 582 (1930) – 37 342 (1937). Intensywna działalność budowlana przekształciła Zlin w supernowoczesne miasto przemysłowe. Nie rozwijało się ono chaotycznie, lecz zgodnie z nowoczesnymi koncepcjami urbanistycznymi. Projekty tworzyli wybitni architekci: Jan Kotěra, František Lýdie Gahura, Vladimír Karfík i Miroslav Lorenc, a Zlin zyskał unikalny w skali Europy charakter miasta funkcjonalistycznego, którym żywo interesował się również słynny architekt Le Corbusier. 

Po śmierci Tomáša Baty w 1932 roku kierownictwo przedsiębiorstwa przejęli jego współpracownicy Dominik Čipera, Hugo Vavrečka i Jan Hlavnička, a na czele firmy stanął Jan Antonín Baťa. Powstawały kolejne zakłady filialne m.in. w miejscowościach Napajedla, Batizovce, Baťovany, Zruč nad Sázavou, Sezimovo Ústí oraz w innych miejscach Czechosłowacji, a także nowe fabryki, spółki handlowe i sklepy obuwnicze za granicą. W 1938 roku Zakłady Baty zatrudniały 65 064 osoby, z czego 41 814 w Czechosłowacji i 23 250 za granicą. Zlin był siedzibą światowego imperium obuwniczego Baty, miastem, do którego prowadziły powiązania handlowe i produkcyjne z niemal całego świata.

Katastrofalne skutki układu monachijskiego, niemieckiej okupacji oraz II wojny światowej zahamowały rozwój przedsiębiorstw Baty i samego Zlina. Okupacja niemiecka podporządkowała zakłady reżimowi wojennemu, a bombardowania amerykańskie w 1944 roku zniszczyły znaczną część zlińskich fabryk. Cierpienia wojenne zakończyły się 2 maja 1945 roku, kiedy miasto zostało wyzwolone przez wojska radzieckie i rumuńskie.

Tekst opracowano na podstawie materiałów z broszury „Zlin – miasto w ogrodach”, wydanej przez Miasto Statutarne Zlin (2005); autorzy: L. Horňáková, P. Novák, Z. Pokluda