Dekada poprzedzająca wybuch II wojny światowej była okresem największego rozwoju koncernu Baťa. Już przed 1930 rokiem jego kierownictwo postawiło sobie za cel tworzenie samodzielnych jednostek produkcyjnych poza miastem macierzystym. Pierwsza z nich zaczęła się, całkowicie logicznie, formować już w 1930 roku w pobliskich Otrokovicach. Satelity Baty nie tworzyły w miejscach swojego powstania jedynie nowych miejsc pracy ani samodzielnych, nowoczesnych struktur urbanistycznych o wysokim poziomie cywilizacyjnym. Przynosiły także nowe pojmowanie życia i pracy, etykę relacji międzyludzkich, produkcji i przedsiębiorczości. Uosabiali ją tzw. „baťowcy” – ludzie kształceni w unikatowych instytucjach firmy, zawodowo formowani w zlińskich Zakładach Baty, w duchu etyki i estetyki nowoczesnego środowiska Zlina.
Wiele satelitów Baty założył Jan Antonín Baťa, przyrodni młodszy brat Tomáša Baty.
Na fotografii otwierającej można zobaczyć satelitę Baty w słowackim mieście Svit (archiwum miasta Svit).
Otrokovice (Bat'ov) – miejsce pod budowę fabryki i osiedla mieszkaniowego Bahňák wybrano około 12 km od Zlina, nad rzeką Morawą, przy głównej linii kolejowej Przerów-Brzecław oraz w pobliżu drogi głównej prowadzącej ze Zlina. Budowę rozpoczęto w 1930 roku. W Otrokovicach umiejscowiono przede wszystkim zakłady pomocnicze i przygotowawcze – garbarnie, suszarnie, farbiarnie i zakłady uszlachetniania skór, klejarnię, mydlarnię, papiernie i inne.
Napajedla – zakłady chemiczne powstały w pobliżu Zlina, na lewym brzegu rzeki Morawy, przy ważnych szlakach komunikacyjnych. Budowę zakładu produkującego maski przeciwgazowe, gumę techniczną, zabawki oraz peleryny przeciwdeszczowe z tworzyw sztucznych rozpoczęto w 1935 roku. W ten sposób zaczęła się historia przedsiębiorstwa Fatra, które działa nieprzerwanie do dziś.
Sezimovo Ústí (Velký Dvůr) – budowa zakładów maszynowych oraz odlewni produkującej obrabiarki i ich części rozpoczęła się tu w 1939 roku. W firmie Kovosvit MAS, która obecnie ma tu swoją siedzibę, zatrudniony jest znaczny odsetek mieszkańców miast Sezimovo Ústí, Tábor oraz okolicznych miejscowości.
Třebíč (Borovina) – zakład produkcji obuwia i pończoch powstał w kraju południowomorawskim, na terenach nizinnych Kotliny Jaroměřickiej nad rzeką Igławą, na obrzeżach historycznego miasta Třebíč. Tomáš Baťa wykupił tu tereny wraz z garbarnią od barona Budišovskiego, a w latach 1935–1940 wybudował rozległy kompleks fabryczny. Obecnie teren ten nie jest użytkowany, jednak przygotowywana jest jego transformacja w nowoczesną dzielnicę miejską. Mogłyby tu powstać mieszkania, biura, przestrzenie rekreacyjne lub drobna produkcja.
Zruč nad Sázavou – fabryka i osiedle powstały na obszarze Wysoczyzny Želivskiej. Budowę zakładów produkujących obuwie rozpoczęto tu w 1939 roku. W 1945 roku przedsiębiorstwo zostało znacjonalizowane, a następnie przekształcone w zakład maszynowy produkujący urządzenia dla przemysłu obuwniczego i skórzanego. W 1949 roku stał się on samodzielnym przedsiębiorstwem Sázavan. W okresie powojennym pierwotna koncepcja urbanistyczna została poważnie naruszona przez budowę obiektów handlowych i kulturalnych oraz blokowiska z wielkiej płyty. Z pierwotnego założenia urbanistycznego pozostało jedynie szczątkowe świadectwo. W 1998 roku zakład został zamknięty.
Partizánske (Baťovany) – w 1938 roku firma Baťa wykupiła tu majątek ziemski z gorzelnią od E. Salzbergera. Rozpoczęto budowę nowego zakładu oraz dzielnicy mieszkaniowej dla rodzin pracowników. Zakłady miały wspólnie z pobliską garbarnią w Bošanach tworzyć rozległy kombinat obejmujący cały proces – od przetwarzania surowców po produkcję obuwia. Z czasem Partizánske stało się jednym z głównych ośrodków przemysłu obuwniczego na Słowacji. Obecnie produkcja obuwia zajmuje już tylko niewielką część mocy produkcyjnych dawnego kompleksu, jednak miasto mimo to zachowało charakter pierwotnego ośrodka charakterystycznego dla Baty.
Svit (Batizovce) – w 1934 roku rozpoczęto tu budowę fabryki włókien syntetycznych oraz osiedla mieszkaniowego. Po 1945 roku produkcja zaczęła się intensywnie rozwijać, a w jej wyniku powstały dwa samodzielne przedsiębiorstwa: Tatrasvit, produkujący wyroby dziewiarskie i pończochy oraz Chemosvit, wytwarzający włókna chemiczne, celofan i sztuczne przędze. W 1946 roku osiedle Svit uzyskało status samodzielnej gminy.
Nové Zámky – w 1931 roku Tomáš Baťa zakupił i rozbudował miejscową fabrykę przetwórstwa skór. W 1932 roku założył tu również lotnisko.
Bošany – w 1931 roku firma Baťa nabyła miejscową fabrykę przetwórstwa skór; w tym samym roku rozpoczęto budowę nowych obiektów produkcyjnych oraz osiedla mieszkaniowego. Zakład jest obecnie zamknięty.
Hellcourt (Bataville) – budowę zakładu oraz osiedla mieszkaniowego rozpoczęto tu w 1933 roku. Fabryka do dziś zajmuje się produkcją obuwia.
Vukovar (Borovo Naselje) – fabryka i osiedle mieszkaniowe powstały na brzegu Dunaju, pomiędzy Osijekiem a Nowym Sadem. Budowę fabryki i osiedla rozpoczęto w 1932 roku, a już od połowy tego samego roku uruchomiono produkcję.
Kalkuta (Batanagar), Bataganj – do dziś funkcjonują tu zakłady skórzane spółki Bata India Ltd., założonej w 1931 roku. Firma ta jest obecnie częścią światowej Bata Shoe Organisation, którą w kolejnych okresach zarządzano ze Zlina, Londynu, Toronto, a obecnie ze Szwajcarii.
Batawa – miasto zostało zbudowane w okolicach niewielkiego miasteczka Trenton. Dzięki zaawansowanemu zapleczu maszynowemu wspierało w czasie II wojny światowej aliancki przemysł zbrojeniowy, a po wojnie dostarczało maszyny produkcyjne do fabryk Baty na całym świecie, zastępując tym samym Zlin, który znajdował się wówczas pod rządami komunistycznymi.
Tiszaföldvár (Martfü) – fabryka obuwnicza oraz osiedle mieszkaniowe powstały tu dopiero w okresie II wojny światowej (budowę rozpoczęto w 1941 roku i zakończono w 1945 roku), w pobliżu miasta Tiszaföldvár nad rzeką Cisą.
Best (Batadorp) – fabrykę zbudowano na południu Holandii, w północnej Brabancji, w sąsiedztwie miasta Eindhoven, przy kanale rzeki Mozy oraz ważnym szlaku komunikacyjnym. Budowę obiektów fabrycznych i osiedla mieszkaniowego rozpoczęto w 1933 roku.
Chełmek – fabryka obuwnicza została wybudowana w pobliżu później owianego tragiczną historią Oświęcimia, nad rzeką Wisłą. Budowę rozpoczęto w 1933 roku, a zakład stał się istotnym impulsem gospodarczym dla ubogiego, rolniczego regionu. Od samego początku pojawiały się jednak trudności związane z uruchomieniem i rozwojem produkcji, wynikające z niedoboru wykwalifikowanej siły roboczej – miejscowa ludność trudniła się głównie rolnictwem.
Krapkowice (dawniej Ottmuth) – pierwszy etap budowy zakładu oraz osiedla mieszkaniowego realizowano w latach 1931–1933. W 1948 roku zakład został znacjonalizowany.
Tilbury (East Tilbury) – miejsce pod budowę fabryki oraz osiedla mieszkaniowego wybrano na przedmieściach Londynu. Budowę fabryki i osiedla według planów regulacyjnych architekta Vladimíra Karfíka rozpoczęto w 1933 roku. Typy domów były zbliżone do tych znanych ze Zlina, natomiast ich układ wnętrz dostosowano do wymogów angielskich. Każdy z bloków posiadał wewnętrzny plac zabaw dla dzieci.
Möhlin – fabryka i osiedle mieszkaniowe powstały przy północno-zachodniej granicy kraju, w pobliżu Bazylei, ważnego centrum handlowego, jako część miasta Möhlin. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdowała się rzeka Ren i duży port rzeczny, linia kolejowa, węzeł komunikacyjny oraz lotnisko. Budowę rozpoczęto w 1932 roku. W realizację projektów, obok architektów i budowniczych Zlińskiej Spółki Budowlanej (Zlínská stavební akciová společnost), zaangażowany był również architekt Hannibal Naef. Budową w Möhlin kierował architekt Fackenberg.
Belcamp – niewielką osadę w stanie Maryland „baťowcy” zaczęli przekształcać w znaczący ośrodek przemysłowy tuż przed wybuchem wojny. Pomimo niedoboru surowców w czasie wojny zakład jeszcze długo po jej zakończeniu zaopatrywał amerykańskie sklepy.
Belgia – Seneffe
Brazylia – Anaurilândia, Batatuba, Batayporã, Bataguassu, Mariápolis, Indiana (SP)
Chile – Peñaflor
Włochy – Veca
Pakistan – Batapur
Indonezja – Batavia
Wykorzystana literatura:
Ludvík Ševeček, Ladislava Horňáková – Satelity funkcjonalistycznego Zlina
portale: www.batastory.net i www.staryzlin.cz
Wiele dodatkowych informacji na temat miast Baty można znaleźć na portalu Świat Baty (Baťův svět).
Zapisz się do Newslettera
Zarejestruj swój adres e-mail, aby regularnie otrzymywać informacje z naszej strony
Z powrotem
